Leiderschap en Ethiek: Waarom Je Naam Het Belangrijkste Kapitaal Is

Ik heb het meegemaakt. Een leidinggevende die achter gesloten deuren deals sloot die niet door de beugel konden. Die tegenover mij glimlachte en handen schudde, terwijl hij wist dat hij informatie had achtergehouden. Een half jaar later was hij zijn functie kwijt. Niet door een externe audit, maar door de stemmen van mensen die jaren hadden gezwegen maar uiteindelijk spraken.

Ethiek in leiderschap is geen soft onderwerp. Het is de basis waarop alles rust — of instort. In mijn werk als coördinator hulpverlening zie ik dit bevestigd: de leiders die lang meegaan zijn degenen met een fundament van vertrouwen, niet macht.

Dit artikel gaat over: Leiderschap

Wat ethiek eigenlijk betekent in leiderschap

Als ik het heb over ethiek in leiderschap, bedoel ik niet de gedragscode in het handboek. Ik bedoel de ongeschreven regels die bepalen hoe je beslissingen neemt wanneer niemand kijkt. De keuzes die je maakt als het makkelijker is om te liegen dan de waarheid te vertellen. De momenten waarop je macht hebt om iemand te grazen nemen, en de vraag die dan door je hoofd gaat: doe ik dit?

In mijn werk met gemeenten en overheidsinstanties zie ik het verschil tussen leiders die respect hebben voor hun positie en leiders die hun positie misbruiken. Het verschil zit niet in de grootte van hun beslissingen, maar in de manier waarop ze tot die beslissingen komen. Leiders die begrijpen dat macht een verantwoordelijkheid is, geen voorrecht.

De prijs van ethisch leiderschap

Er zijn momenten geweest in mijn loopbaan waarin ik nee kon zeggen en dat ook deed. Niet populair. Niet handig voor mijn carrière. Maar wel de enige juiste keuze op dat moment. Ik heb geleerd dat je reputatie wordt opgebouwd in de kleine momenten waarop niemand je beoordeelt behalve jezelf.

Ethisch leiderschap vraagt om moed. Niet de moed van de held op het podium, maar de stille moed van iemand die om vier uur ’s nachts beslist dat een bepaald pad niet bewandeld zal worden, ook al liggen er politieke voordelen op tafel als je dat pad wel bewandelt.

Waarom vertrouwen het einde is van macht

Er zijn leiders die macht verzamelen als een soort verzekering. Ze bouwen invloed op, verzamelen informatie, creëren afhankelijkheden. En op een dag, wanneer ze denken dat ze onaantastbaar zijn, stort het kaartenhuis in. Niet door een externe crisis, maar door de accumulatie van kleine momenten waarop ze de verkeerde keuze maakten.

Ik heb gezien hoe een team langzaam afbrak onder leiders die wel de juiste woorden spraken maar niet de juiste keuzes maakten. Medewerkers die eerst kritisch waren, daarna cynisch werden, en uiteindelijk stopten met nadenken over hun werk. Ze deden wat hen werd gevraagd, niet meer. De organisatie functioneerde, maar ademde niet meer. Dit is waarom organisatiecultuur niet iets is dat je overkomt, maar iets dat je creëert.

De kunst van het moeilijke gesprek

In leiderschap kom je op momenten waarin de waarheid pijnlijk is. Een medewerker die niet functioneert. Een project dat is mislukt. Een beslissing die negatieve gevolgen heeft voor mensen die je vertrouwen. De neiging is groot om te zwijgen, om tijd te kopen, om de boodschap te verzachten tot die zijn scherpte verliest.

Ik heb geleerd dat eerlijkheid een geschenk is. Niet altijd een welkom geschenk, maar wel een geschenk. Mensen kunnen omgaan met slecht nieuws. Ze kunnen niet omgaan met het gevoel dat hen iets wordt wijsgemaakt. De leiders die ik het meest respecteer zijn degenen die me de waarheid vertelden, ook als die waarheid moeilijk was. Dit vraagt om communicatieve moed die verder reikt dan woorden.

Grenzen stellen zonder te breken

Ethiek in leiderschap betekent ook dat je grenzen aangeeft. Niet alles kan. Niet alles mag. Er zijn rode lijnen die niet overschreden mogen worden, hoe aantrekkelijk de uitkomst ook is. Dit vraagt om een duidelijk kompas, niet in de zin van regels die je naleeft, maar in de zin van waarden die je leiden.

In de opvanglocaties waar ik werk kom ik regelmatig situaties tegen waarin de druk hoog is om uitzonderingen te maken. Om even de andere kant op te kijken. Om pragmatische oplossingen te kiezen die niet helemaal zuiver zijn. En elke keer weer blijkt dat die uitzonderingen meer problemen creëren dan ze oplossen. De complexiteit neemt toe, de administratieve last groeit, en degenen die zich aan de regels hielden voelen zich geraakt.

Hoe je integriteit bewaakt onder druk

De echte test voor ethisch leiderschap komt onder druk. Wanneer de organisatie in crisis is, wanneer de media buiten staan, wanneer politici om snelle oplossingen vragen. Op die momenten is het verleidelijk om compromissen te sluiten. Om de ethische standaard tijdelijk te verlagen met de belofte dat het later wordt gecorrigeerd.

Ik heb geleerd dat die tijdelijke dalingen zelden worden gecorrigeerd. Ze worden de nieuwe standaard. De uitzondering wordt regel. En op een dag kijk je terug en vraag je je af hoe je daar bent beland. Crises onthullen wie je werkelijk bent als leider — niet de persoon die je voorwendt te zijn.

De leiders die ik bewonder zijn degenen die in staat zijn om nee te zeggen wanneer iedereen ja zegt. Niet uit onwil, maar uit overtuiging dat bepaalde grenzen er niet voor niets staan. Ze zijn niet altijd populair, maar ze slapen ’s nachts goed.

De langetermijnblik

Ethisch leiderschap is ook een strategische keuze. Organisaties die bouwen op vertrouwen zijn weerbaarder dan organisaties die bouwen op macht. Wanneer je medewerkers hebt die je vertrouwen, hoef je minder te controleren. Wanneer je stakeholders hebt die je respecteren, hoef je minder te overtuigen. Wanneer je reputatie integer is, werken dingen simpeler. Dit is waarom zakelijk leiderschap meer gaat over relaties dan over resultaten.

De leiders die kiezen voor ethiek zijn niet zwakker dan degenen die kiezen voor macht. Ze zijn eigenlijk slimmer. Ze begrijpen dat de kortetermijnwinst van manipulatie nooit opweegt tegen de langetermijnkosten van verlies aan vertrouwen en respect.

Dit artikel valt onder: Leiderschap

Bronnen bij dit artikel:
Bennis, W. (2009). On Becoming a Leader. Basic Books.
Kouzes, J. & Posner, B. (2017). The Leadership Challenge. Wiley.

De inhoud van deze blog is gebaseerd op onderzoek, praktijkervaring en persoonlijke inzichten. Genoemde auteurs en onderzoeken worden aangehaald als inspiratiebron of illustratie. Alle niet-gemarkeerde inhoud vertegenwoordigt de visie en ervaring van Sertel Ortac.