Op een ochtend liep ik stage bij een bewoner die helemaal vastzat in een patroon. Elke dag dezelfde routines, dezelfde gedachten, dezelfde reacties. Alles was probeert, niets werkte, en toch ging hij door op dezelfde manier. Het was alsof hij in een greppel was gereden en alleen maar harder ging gas geven. Op een gegeven moment moest ik hem helpen om letterlijk stil te gaan staan en na te denken over wat hij aan het doen was. Dat moment van pauzeren was de eerste stap naar wat psychologen psychologische flexibiliteit noemen.
Psychologische flexibiliteit is het vermogen om je denken en gedrag aan te passen aan wat de situatie vraagt, in plaats van automatisch in ingestoomde patronen te vervallen. Het is niet hetzelfde als meegaandheid of het opgeven van je waarden. Het is juist het tegenovergestelde: vasthouden aan wat belangrijk voor je is, maar flexibel zijn in hoe je dat nastreeft.
Dit artikel gaat over: Persoonlijk Leiderschap
Starre patronen doorbreken in de praktijk
Wat psychologische flexibiliteit precies is
Psychologische flexibiliteit komt uit de Acceptance and Commitment Therapy (ACT), een therapeutic richting die?Steven Hayes heeft ontwikkeld. Hetconcept verwijst naar het vermogen om volledig aanwezig te zijn in het moment, open te staan voor interne ervaringen zoals gedachten en emoties, en je gedrag aan te passen aan wat waardevol voor je is.
Dit klinkt eenvoudiger dan het is. De meeste mensen hebben een uitgebreid repertoire aan starre reactiepatronen die automatisch worden geactiveerd in bepaalde situaties. Iemand die bijvoorbeeld altijd terugtrekt bij conflice, zal dat blijven doen, zelfs wanneer terugtrekken contraproductief is. Iemand die altijd wil behagen, zal dat blijven doen, zelfs wanneer het ten koste gaat van henzelf.
Psychologische flexibiliteit is het vermogen om uit die automatische piloot te stappen en te kiezen hoe je reageert, in plaats van dat je reactie voor je kiest. Dit vereist bewustzijn over wat er in je opkomt, acceptatie van die interne ervaringen, en dan een actieve keuze voor gedrag dat past bij je waarden.
Waarom starre patronen ontstaan
Starre patronen zijn niet irrationeel; ze hebben zich ontwikkeld als overlevingsstrategieen. Wie als kind heeft geleerd dat stil zijn veiligheid brengt, zal als volwassene automatisch terugtrekken in conflice-situations. Wie heeft geleerd dat hard werken de enige manier is om goedkeuring te krijgen, zal blijven hard werken, zelfs wanneer dat leidt tot burnout.
Deze patronen worden versterkt door herhaald gebruik. Telkens wanneer je in een bepaalde situatie hetzelfde starre gedrag vertoont, wordt het neuronale pad dat dit gedrag aanstuurt sterker. Het brein leert: dit werkt, of althans, dit heeft ons eerder geholpen om te overleven. Maar wat ooit werkte, werkt niet meer in nieuwe contexten.
Bij hoge druk worden starre patronen versterkt. Wanneer je gestresst bent, neemt je prefrontale cortex af in activiteit, waardoor je meer verrat op je automatische piloot. Dit verklaart waarom mensen onder druk vaker vervallen in hun meest basale reactiepatronen, of die nu effectief zijn of niet.
Hoe starre patronen herkennen
Er zijn concrete signalen die erop wijzen dat je in een star patroon zit. Het eerste is het gevoel van vastlopen. Wanneer je merkt dat je deed hetzelfde doet en verwacht een ander resultaat, dan zit je hoogstwaarschijnlijk in een star patroon. De definitie van onwaanzin is hetzelfde blijven doen en anders verwachten.
Het tweede sign is een discrepantie tussen wat je wilt bereiken en wat je doet. Als je wilt afvallen maar toch blijft eten, als je invloed wilt hebben maar toch zwijgt, als je gezond wilt slapen maar toch blijft piekeren, dan wijst dat op een star patroon dat tussen jou en je doel instaat.
Het derde sign is een gevoel van afstand of depersonalisatie. Starre patronen kunnen ervoor zorgen dat je je leven leidt alsof je een toeschouwer bent, in plaats van een aktieve deelnemer. Je ervaart je leven als iets dat jou overkomt in plaats van iets dat jij actief vormgeeft.
Wat psychologische flexibiliteit versterkt
Er zijn bewezen manieren om psychologische flexibiliteit te vergroten. De eerste is mindfulness. Door te oefenen met het waarnemen van je gedachten en emoties zonder erin mee te gaan, train je het vermogen om afstand te nemen van je automatische piloot. Dit is geen eenmalige interventie maar een doorlopende praktijk.
De tweede manier is waardenclacificatie. Door helder te krijgen wat werkelijk belangrijk voor je is, los van wat anderen verwachten of wat angst of plicht voorschrijft, krijg je een kompas dat je helpt om te kiezen welk gedrag past bij wie je wilt zijn. Dit kompas wordt het anker voor flexibel gedrag.
De derde manier is het maken van kleine experimenten. In plaats van te wachten tot je een totaal andere persoon bent, probeer je kleine dingen anders te doen. Deassert op een vergadering terwijl je gebruikelijk zou zwijgen. Even skip een controle-mail terwijl je gebruikelijk direct zou antwoorden. Door deze kleine experimenten breid je je gedragsrepertoire uit.
Psychologische flexibiliteit in leiderschap
Voor leiders is psychologische flexibiliteit bijzonder waardevol. Een flexibele leider kan zijn aanpak aanpassen aan wat de situatie vraagt, in plaats van vast te houden aan een enkele stijl. Die leider kan zakelijk zijn wanneer dat nodig is en warm wanneer dat effectiever is, zonder dat een van beide onecht aanvoelt.
In mijn eigen leiderschap heb ik gemerkt dat flexibiliteit samenhangt met effectiviteit. Toen ik star vasthield aan mijn eigen aanpak, ongeacht de context, had ik minder invloed. Toen ik leerde om te variëren in mijn aanpak afhankelijk van wie ik voor me had en wat de situatie vereiste, groeide mijn effectiviteit.
Maar flexibiliteit betekent niet dat je alle kanten op wordt geblazen. De flexibele leider houdt vast aan kernwaarden maar is flexibel in de manier waarop die waarden tot uitdrukking komen. Integriteit is niet starheid in gedrag, maar consistency in wat je belangrijk vindt, ongeacht de omstandigheden.
Gerelateerde blogs: Persoonlijk Leiderschap: Jij Bent De Basis Van Alles | Leiderschap Is Geen Functie Maar Een Relatie: Wat 30 Jaar Me Heeft geleerd | Leiderschap Onder Druk: Beslissingen Nemen Als Alles Tegen Zit
Bronnen bij dit artikel:
Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865-878.
Hayes, S. C., et al. (2006). Acceptance and Commitment Therapy: An Experiential Approach to Behavior Change. Guilford Press.
Dit artikel valt onder: Persoonlijk Leiderschap
De inhoud van deze blog is gebaseerd op onderzoek, praktijkervaring en persoonlijke inzichten. Genoemde auteurs en onderzoeken worden aangehaald als inspiratiebron of illustratie. Alle niet-gemarkeerde inhoud vertegenwoordigt de visie en ervaring van Sertel Ortac.
Vond je dit nuttig? Volg me op LinkedIn voor meer inzichten.
Volg op LinkedIn