Angst En Het Lichaam: Hoe Fysieke Symptomen Van Angst Worden Genegeerd

Er was een moment waarop ik dacht dat er iets lichamelijks met me aan de hand was. Mijn hart ging te snel, mijn adem ging te oppervlakkig, ik had het gevoel dat ik elk moment kon flauwvallen. En ik was hier niet de enige in: de ambulance werd gebeld, het ziekenhuis werd bezocht, en wat bleek? Niets lichamelijks. Alles was gezond, alles functioneerde normaal, en toch waren de symptomen reeel, zeer reeel, en ze kwamen niet uit het niets. Ze kwamen uit angst, een angst die ik niet had herkend als angst, die ik niet had benoemd, die ik had weggeduwd en ontkend totdat het lichaam het overnam en het woord nam dat ik niet had gesproken.

Angst is een van de meest mis begrepen emoties die er zijn. We denken bij angst aan nervositeit, aan zorgen, aan de angst voor spiders of voor het spreken in het openbaar. Maar angst is zoveel meer dan dat, en een groot deel van hoe angst zich uit drukt zich uit in het lichaam, in fysieke sensaties die we niet altijd herkennen als angst, die we soms zelfs toeschrijven aan een medische aandoening. En hierdoor kan angst yearslang onopgemerkt blijven, kan het een tol eisen die niets met leeftijd te maken heeft, en kan het de kwaliteit van leven ernstig beinvloeden zonder dat iemand begrijpt wat er aan de hand is.

Dit artikel gaat over:

• Hoe angst via het autonome zenuwstelsel het lichaam aanstuurt
• Welke fysieke symptomen angst veroorzaakt die vaak niet als angst worden herkend
• Waarom de disconnectie tussen lichaam en emotie zo wijdverspreid is
• Hoe je de verbinding tussen lichaam en angst kunt herstellen

Hoe Angst Via Het Autonome Zenuwstelsel Het Lichaam Aanstuurt

Wanneer je ergens voor vreest, een potentiële dreiging in je omgeving detecteert, dan activeert het brein het stressrespons systeem, een keten van gebeurtenissen die het lichaam voorbereidt op actie. De amygdala geeft een signaal af, de hypothalamus schakelt het sympathische zenuwstelsel in, en wat volgt is een golf van cortisol en adrenaline die door het lichaam raast. Deze stoffen bereiden het lichaam voor op vechten of vluchten, ze verhogen de hartslag, ze verwijden de pupillen, ze versnellen de ademhaling, ze spannen de spieren aan. En al deze veranderingen zijn ontworpen om je te helpen overleven, om je klaar te maken voor wat er aan komt.

Maar wat gebeurt er wanneer de dreiging niet fysiek is, wanneer het gaat om een deadline op het werk of om financiële zorgen of om relationele probleemen? Dan kan het lichaam nog steeds alle signalen produceren van een angstrespons, maar er is geen fisiek doelwit voor die respons, er is geen tijger om te bevechten of te vluchten. En hierdoor blijft de spanning in het lichaam, ongebruikt, onopgelost, en uit zich in allerlei klachten die geen duidelijke medische oorzaak hebben. De hartkloppingen die geen hartprobleem zijn, de ademnood die geen longaandoening is, de hoofdpijn die geen migraine is. Het zijn allemaal uitingen van een angstrespons die nooit is afgesloten, die is blijven hangen in het systeem.

Het lichaam onderscheidt niet tussen een tijger en een brief van de belastingdienst. Beide worden door het brein gezien als dreigingen die een respons vereisen, en het lichaam reageert hetzelfde: met spanning, met alertheid, met een verhoogde parasympathetic en sympathetic activiteit die bedoeld is om te helpen overleven. En in de moderne wereld, waar de dreigingen niet meer fysiek zijn maar psychisch, daar waar de antwoorden niet meer vechten of vluchten zijn maar onderhandelen of plannen, daar raakt het systeem in de war, daar kan het lichaam niet afronden waar het mee bezig was en blijft het achter in een staat van chronische activatie die uiteindelijk zijn tol eist.

Fysieke Symptomen Van Angst Die Vaak Niet Als Angst Worden Herkend

Er zijn enkele fysieke symptomen die bijzonder vaak voorkomen bij angst maar die niet altijd worden herkend als zodanig. Een daarvan is hartkloppingen, het gevoel dat het hart te snel slaat, te onregelmatig, te hard. Mensen met dit symptoom gaan vaak naar de cardioloog, en wanneer het hart gezond wordt bevonden, dan is het volgende vermoeden vaak een hartritmestoornis of een andere medische aandoening. En pas wanneer die ook niet wordt gevonden, wanneer het hart werkelijk gezond blijkt te zijn, dan wordt de mogelijkheid van angst als oorzaak serieus genomen. En soms ook dan niet.

Een ander veelvoorkomend symptoom is ademnood, het gevoel dat je niet diep genoeg kunt ademen, dat er niet genoeg lucht binnenkomt, dat je elk moment kunt stikken. Dit is een bijzonder eng symptoom omdat ademhalen zo fundamenteel is, zo automatisch, dat het niet kunnen ademen een diepe angst oproept. En hierdoor ontstaat een vicieuze cirkel: de angst voor ademnood veroorzaakt meer spanning, meer snelle ademhaling, meer gevoelens van niet genoeg lucht. En wie dit meemaakt, wie midden in zo’n episode zit, die heeft geen idee dat dit angst is, die denkt dat er echt iets mis is met de longen of het hart.

Er zijn ook de meer diffuse symptomen: een constant gevoel van spanning, van niet kunnen ontspannen, van altijd maar paraat moeten zijn. Pijn in de nek en schouders, in de rug, in het hoofd. Maag- en darmklachten, misselijkheid, diarree, een opgeblazen gevoel. Slapeloosheid, vermoeidheid, het gevoel dat je nooit uitgerust raakt. Al deze symptomen kunnen door angst worden veroorzaakt, ze kunnen allemaal hun oorsprong hebben in een angstrespons die nooit is afgelopen, en toch worden ze vaak niet als zodanig herkend, worden ze vaak behandeld als op sige standalone medische probleemen in plaats van als uitingen van een onderliggend angstprobleem.

De Disconnectie Tussen Lichaam En Emotie

Een van de redenen waarom angst zich zo makkelijk kan verbergen in het lichaam is dat we in deze cultuur hebben geleerd om emoties te negeren, te onderdrukken, te ontkennen. We praten niet graag over angst, we willen het liefst dat het niet bestaat, en wanneer we het al voelen dan verbergen we het achter een masker van kalmte en controle. En hierdoor ontstaat er een disconnectie tussen wat we voelen en wat we weten dat we voelen, tussen de emotie en het bewustzijn van de emotie. En wat hierdoor kan gebeuren is dat de emotie het lichaam grijpt op een manier die we niet meer herkennen als emotie, die we alleen maar voelen als lichaam.

Kinderen kunnen dit vaak beter dan volwassenen: ze voelen angst en ze noemen het angst, ze voelen verdriet en ze noemen het verdriet, ze maken er geen doekjes om. Maar naarmate we ouder worden, naarmate we meer sociale regels leren, meer masksers leren dragen, meer afstand leren nemen van wat we voelen, raken we deze verbinding kwijt. En wat we overhouden is een lichaam dat reageert op dingen die we niet meer weten dat we voelen, een lichaam dat de last draagt van emoties die we niet meer toelaten in ons bewustzijn. En dit is een van de paradoxen van het moderne leven: dat we steeds beter zijn geworden in het verbergen van angst en daardoor steeds slechter in het herkennen ervan.

Er is ook het probleem van de medicalisering van emotioneel leed, de neiging om elk lichamelijk symptoom te willen verklaren via een medische diagnose, een medische behandeling. En hierdoor wordt de mogelijkheid dat emoties een rol spelen vaak te laat onderzocht, worden mensen van specialist naar specialist gestuurd zonder dat iemand vraagt wat er emotioneel aan de hand is, wat de context is, wat er thuis of op het werk speelt. En dit is geen kritiek op de medische professie, het is een observatie over hoe moeilijk het is om emoties een plek te geven in een systeem dat gebouwd is op de scheiding tussen lichaam en geest.

De Verbinding Tussen Lichaam En Angst Herstellen

De eerste stap in het herstellen van de verbinding tussen lichaam en angst is het erkennen dat de verbinding er is, dat wat je voelt in je lichaam een boodschap kan zijn, een boodschap die iets zegt over wat je emotioneel ervaart. En dit is een simpele maar moeilijke stap, want het betekent dat je moet ophouden met het negeren of ontkennen van wat je voelt, dat je moet leren om de signalen van je lichaam te lezen als informatie over je emotionele toestand. En wie dit eenmaal kan, wie de gewoonte ontwikkelt om te vragen wat een lichamelijk symptoom hem probeert te vertellen, die opent een deur naar inzicht die voorheen gesloten was.

Er zijn oefeningen die helpen om deze verbinding te herstellen, oefeningen die je lichaam en geest weer met elkaar in verbinding brengen. Een daarvan is body scan meditatie, een praktijk waarbij je je aandacht systematisch langs je lichaam beweegt en opmerkt wat je voelt, zonder oordeel, zonder te proberen iets te veranderen. Door dit regelmatig te doen, bouw je een gewaarwording op van wat er in je lichaam gebeurt, en op den duur leer je patronen herkennen die eerder onzichtbaar waren. Je leert bijvoorbeeld opmerken dat spanning in je schouders vaak samenhangt met bepaalde gedachten, dat hoofdpijn vaker optreedt na bepaalde sociale interacties.

Er is ook de praktijk van het benoemen van wat je voelt, het hardop zeggen of opschrijven van de emotie die bij een lichamelijk symptoom hoort. Wanneer je hartkloppingen voelt en je zegt hardop dit is angst, dan benoem je wat er aan de hand is, en hierdoor neemt de angst zijn normale vorm aan in plaats van te verbergen in het lichaam. En dit is geen magie, het is gewoon het herstellen van een verbinding die was verbroken, het zichtbaar maken van iets dat onzichtbaar was gemaakt door ontkenning. En wie dit oefent, wie leert om emoties te benoemen voordat ze het lichaam inpalm, die bouwt een veerkracht op die hem helpt bij het omgaan met wat het leven hem voorlegt.

Tot slot

Het lichaam liegt niet, ook al denken we soms van wel, ook al zoeken we naar medische verklaringen voor wat emotioneel is. De signalen die het lichaam geeft zijn altijd betekenisvol, altijd een boodschap, en het is de moeite waard om die boodschap te horen in plaats van haar weg te verklaren met medische diagnoses. En wie leert om naar zijn lichaam te luisteren, wie leert om de verbinding te herstellen tussen wat hij voelt en wat hij weet dat hij voelt, die heeft een krachtig hulpmiddel in handen om met angst om te gaan, om het te herkennen voordat het het lichaam inpakt, om het een plek te geven voordat het zich verstopt in spierspanning en hartkloppingen. En die verbinding, die is het begin van alles, het begin van herstel, het begin van een andere relatie met je eigen angst.

Wil je meer lezen over angst en het lichaam? Hier zijn andere blogs die aansluiten:

• Angst Herkennen Bij Jezelf: De Eerste Stap Die Niemand Neemt — over angstherkenning
• Autonoom Zenuwstelsel In Crisis: Hoe Je Lichaam Reageert Op Stress — over het zenuwstelsel
• Emotieregulatie Onder Stress: Waarom Je Brein Anders Werkt Als Het Druk Is — over emotieregulatie
• Wat Angst Doet Met Je Lichaam: De Biologische Kettingreactie — over biologische effecten
• Piekeren Doorberekend: Wat Er Werkelijk Gebeurt In Je Hoofd — over piekeren