Stel je de volgende vraag: rijd je boven- of ondermediaan in vergelijking met andere automobilisten? De meeste mensen antwoorden dat ze bovenmediaan rijden. Dit is statistisch onmogelijk — niet iedereen kan bovenmediaan zijn. Dit is overconfidence bias aan het werk: de systematische neiging om onszelf en onze capaciteiten te overschatten.
Overconfidence bias is een cognitief fenomeen waarbij mensen hun eigen capaciteiten, kennis of inschattingen systematisch overschatten. Het is een van de meest robuuste bevindingen in de psychologie: mensen denken dat ze beter zijn dan ze werkelijk zijn, in bijna elk domein.
In mijn werk als coördinator in de opvang kan overconfidence bias gevaarlijk zijn. Teams die denken dat ze een situatie onder controle hebben terwijl dat niet zo is. Leidinggevenden die projecten onderschatten en deadlines missen. Ik zelf ben ook niet immuun — de momenten dat ik dacht dat ik het wel even zou redden, waren vaak de momenten dat het misging.
Dit artikel gaat over: Denkprocessen Herkennen
Wat is overconfidence bias?
Overconfidence bias is de neiging om je eigen kennis, capaciteiten, of inschattingen te overschatten. Het manifesteert zich op verschillende manieren, maar de kern is altijd dezelfde: een optimistisch vertekend beeld van je eigen kunnen.
Drie vormen zijn het meest bestudeerd. Ten eerste is er de overschatting van je eigen prestaties — de neiging om je eigen bijdrage aan succes te groot te maken. Ten tweede is er de illusie van controle — de overtuiging dat je meer invloed hebt op gebeurtenissen dan werkelijk het geval is. Ten derde is er de overschatting van je kennis — de neiging om te denken dat je meer weet dan je werkelijk weet.
Het gevaar van overconfidence bias is dat het leidt tot slechtere beslissingen. Mensen die te zelfverzekerd zijn nemen risicos die ze anders niet zouden nemen, stellen taken uit die moeilijker blijken dan verwacht, en leren niet van hun fouten omdat ze die fouten niet herkennen als fouten.
Waarom overconfidence bias bestaat
Overconfidence bias is geen toeval — het heeft diepe evolutionaire en psychologische wortels. Het is een strategie die in veel situaties heeft geholpen bij overleving en voortplanting.
Ten eerste beschermt zelfvertrouwen tegen opportunisme van anderen. Iemand die zelfverzekerd overkomt, wordt minder snel uitgebuit dan iemand die onzeker is. Dit sociale signaal kan voordelig zijn geweest, ook als het niet altijd overeenkwam met de werkelijke capaciteiten.
Ten tweede maakt zelfvertrouwen mensen eerder bereid om risicos te nemen die uiteindelijk lonen. De persoon die denkt dat een onderneming wel zal lukken, onderneemt actie. De persoon met realistische inschatting van de moeilijkheidsgraad onderneemt misschien nooit.
Ten derde creëert zelfvertrouwen een positief zelfbeeld datpsychologisch welzijn bevordert. Dit is niet inherent slecht — een beetje zelfoverschatting kan beschermen tegen negatieve gedachten en depressie.
Overconfidence bias in het dagelijks leven
Overconfidence bias is overal, maar vaak onzichtbaar. Dit zijn herkenbare voorbeelden die laten zien hoe het werkt.
Projectinschattingen. Onderzoek toont aan dat de meeste mensen hun vermogen om taken te voltooien binnen de geplande tijd systematisch overschatten. Dit fenomeen is zo algemeen dat het een eigen naam heeft: de planning fallacy.
Investeren. De meeste particuliere investeerders denken dat ze beter presteren dan de markt. In werkelijkheid presteren de meeste particuliere investeerders slechter dan een eenvoudige indexfonds, vaak door overconfidence bias gedreven actief handelen.
Gezondheid. Rokers denken vaak dat ze minder kans hebben om ziek te worden dan andere rokers. Mensen met overgewicht onderschatten systematisch de gezondheidsrisicos van hun levensstijl. Dit is overconfidence bias die levens kan kosten.
Relaties. De meeste mensen denken dat ze betere ouders, partners of vrienden zijn dan gemiddeld. Dit is statistisch onmogelijk, maar het gevoel van zelfvertrouwen in relaties kan paradoxaal genoeg leiden tot minder inspanning om aan die relaties te werken.
De kosten van overconfidence
Overconfidence bias heeft echte kosten, zowel voor individuen als voor organisaties. Het herkennen van deze kosten is de eerste stap naar betere beslissingen.
Op individueel niveau kan overconfidence bias leiden tot genomen risicos die niet terecht zijn, financiële tegenslagen door overhaaste investeringen, en gemiste leerervaringen doordat fouten niet worden erkend als fouten.
Op organisatieniveau can overconfidence bias leiden tot mislukte projecten door optimistische planning, overnames die niet de verwachte waarde leveren, en strategische misstappen omdat het management de concurrentie onderschat.
In mijn werk met crisisteams heb ik gezien wat er gebeurt wanneer overconfidence omslaat naar onderschatting. Teams die dachten dat ze een situatie onder controle hadden, werden verrast door escalaties. Dit is niet altijd een gebrek aan kunde — het is vaak een gebrek aan realistische inschatting van de eigen beperkingen.
Omgaan met overconfidence bias
Er zijn strategieën om de invloed van overconfidence bias te verminderen en tot realistischere inschattingen te komen.
Calibratietraining. Een efectieve methode is het systematisch bijhouden van je voorspellingen en de werkelijke uitkomsten. Als je honderd keer denkt dat de kans op iets vijftig procent is, zou ongeveer de helft van die dingen moeten gebeuren. Als dat niet zo is, ben je niet goed gekalibreerd.
Outside view. In plaats van te denken vanuit je eigen inschatting, zoek je actief naar hoe vergelijkbare situaties in het verleden zijn verlopen voor anderen. Dit wordt de outside view genoemd — een tegengif tegen de inside view die overconfidence bias voedt.
Pre-mortem analyse. Voordat je een beslissing neemt, vraag je je af: stel dat het over een jaar volledig mis is gegaan. Wat ging er dan mis? Dit dwingt je om na te denken over risicos in plaats van alleen over de optimistische scenario’s.
Beschikbaar maken van falen. Organisaties die openlijk praten over mislukkingen creëren een cultuur waarin zelfvertrouwen getoetst kan worden aan de werkelijkheid. Als alleen succes wordt gevierd, wordt overconfidence bias versterkt.
Overconfidence in leiderschap
Leiders zijn bijzonder vatbaar voor overconfidence bias, vaak met desastreuze gevolgen voor hun organisaties.
Dit komt deels omdat leiders vaak worden geselecteerd op zelfvertrouwen. Organisaties kiezen vaak voor kandidaten die sterk en zelfverzekerd overkomen, niet voor kandidaten die realistisch zijn over hun eigen beperkingen.
Het probleem is versterkt door wat onderzoekers het hiërarchisch effect noemen: in groepen neigt de inschatting van de leider onevenredig veel invloed te krijgen. Als de leider overconfident is, wordt die overconfidence versterkt door de groep.
In mijn ervaring zijn de beste leiders die ik heb gekend niet de meest zelfverzekerde, maar de meest reflecieve. Ze weten wat ze niet weten, ze zoeken actief naar informatie die hun aannames uitdaagt, en ze zijn bereid om hun mening te herzien wanneer de feiten daarom vragen.
Wat ik zelf heb geleerd
Ik ben iemand die altijd heeft gedacht dat dingen wel zouden lukken. Op het moment zelf voelde dat als optimisme, achteraf bleek het vaak overconfidence te zijn geweest.
Wat ik heb geleerd is dat zelfvertrouwen en realisme geen tegenstelling zijn. Je kunt zelfverzekerd zijn in de zin dat je gelooft dat je problemen aankunt, zonder te denken dat je alle problemen al kunt zien aankomen. Die nuance is cruciaal.
De les is niet om geen zelfvertrouwen te hebben — dat is net zo gevaarlijk als te veel zelfvertrouwen. De les is om zelfvertrouwen te temperen met de bereidheid om je inschattingen te toetsen aan de werkelijkheid, ook wanneer die werkelijkheid ongemakkelijk is.
Wil je meer lezen over hoe je zelfkennis kunt verbeteren? In Zelfkennis ga ik dieper in op hoe je je eigen denkprocessen leert kennen. Of lees Cognitieve Biases voor hoe je denkfouten herkent. Voor een complete introductie, zie ook Brein & Veerkracht.
Bronnen bij dit artikel:
Kahneman, D. & Lovallo, D. (1993). Timid choices and bold forecasts. Harvard Business Review.
Moore, D.A. & Healy, P.J. (2008). The trouble with overconfidence. Psychological Review, 115(2), 502-517.
De inhoud van deze blog is gebaseerd op onderzoek, praktijkervaring en persoonlijke inzichten. Genoemde auteurs en onderzoeken worden aangehaald als inspiratiebron of illustratie. Alle niet-gemarkeerde inhoud vertegenwoordigt de visie en ervaring van Sertel Ortac.
Dit artikel valt onder: Brein & Veerkracht > Denkprocessen Herkennen
Vond je dit nuttig? Volg me op LinkedIn voor meer inzichten.
Volg op LinkedIn