Dit artikel gaat over: Metacognitie
Twee mensen kijken naar dezelfde situatie. De een ziet een bedreiging. De ander ziet een kans. Welke van de twee heeft gelijk? Misschien allebei — ze hebben namelijk verschillende mentale modellen. Onbewuste aannames die bepalen hoe jij de wereld ervaart en welke keuzes je maakt.
In mijn werk met verschillende organisaties zie ik dit keer op keer. Teams die vastzitten, managers die niet vooruitkomen, mensen die keer op keer dezelfde fout maken. Vaak ligt het niet aan kunde of motivatie — het ligt aan het mentale model dat ze onbewust gebruiken.
Wat Zijn Mentale Modellen
Mentale modellen zijn de ongeschreven regels en aannames die je brein gebruikt om de wereld te begrijpen. Ze zijn niet slecht of goed — het zijn hulpmiddelen om snel te kunnen denken. Het probleem ontstaat wanneer je ze niet kent en niet kunt bijstellen.
Van Ervaring Naar Model
Je brein leert patronen. Als je als kind hebt geleerd dat autoriteit niet te vertrouwen is, dan heb je nu een mentaal model dat autoriteitsfiguren wantrouwt. Dat kan nuttig zijn geweest in je jeugd. Maar als manager gebruik je misschien nog steeds datzelfde model — terwijl de situatie allang anders is. Hoe je brein patronen vormt, leer je in mijn blog over mentale modellen en denkaders.
Hoe Modellen Je Beslissingen Beinvloeden
Mentale modellen werken onzichtbaar. Je merkt ze pas op als je er specifiek naar zoekt.
Forensisch Denken
Een manager kommt bij me. Zijn team presteert onder de maat. Hij heeft alles al geprobeerd: targets aangescherpt, bonussen ingesteld, feedbacks gesprekken gevoerd. Niets helpt. Na een paar gesprekken wordt duidelijk wat er aan de hand is: zijn mentaal model van leiderschap is gebaseerd op controle. Hij gelooft dat mensen alleen presteren als ze strak worden aangestuurd. Maar zijn team bestaat uit professionals die autonomie nodig hebben. Het model werkt niet — maar hij kan het niet zien.
Confirmation Bias
Mentale modellen versterken zichzelf. Je zoekt informatie die je bestaande beeld bevestigt en negeert informatie die ertegenspreekt. Dit heet confirmation bias. Een ondernemer die gelooft dat zijn product te duur is, let alleen op klanten die afhaken vanwege prijs. De klanten die juist BLJKEN van kwaliteit, ziet hij niet. Zijn model bepaalt welke data hij binne laat.
Veelvoorkomende Mentale Modellen Herkennen
Sommige modellen kom ik vaker tegen in mijn werk dan andere.
Schaarste Denken
Mensen met een schaarste-model denken dat er niet genoeg is voor iedereen. Ze concurreren daardoor voortdurend, zelfs waar samenwerken logischer zou zijn. In coordinatiewerk zie ik dit vaak: verschillende organisaties die elk hun eigen belang najagen terwijl een gezamenlijke aanpak effectiever zou zijn.
Perfectionisme
Het model dat alles perfect moet zijn voordat je actie onderneemt. Mensen met dit model wachten tot alle omstandigheden perfect zijn — wat nooit gebeurt. Intussen nemen ze geen enekele stap. Over besluitvorming onder tijdsdruk, leer je meer in mijn blog over besluitvorming onder tijdsdruk.
Control Denken
Het idee dat je controle kunt en moet hebben over je omgeving en de mensen om je heen. Dit model leidt tot micro-management en wantrouwen. Mensen met een control-model hebben vaak moeite met delegeren — ze kunnen het gevoel niet verdragen dat iemand anders het anders doet dan zij zouden doen.
Hoe Je Mentale Modellen kunt Onderzoeken
Mentale modellen zijn onzichtbaar voor jezelf. Je hebt strategieen nodig om ze tevoorschijn te halen.
Vraag: Waarom Denk Ik Dit?
De eerste stap is je eigen denken in twijfel trekken. Als je een stellige overtuiging hebt over een situatie, vraag jezelf dan: “Waarom geloof ik dit? Wat is het bewijs? Is er een andere verklaring?” Dit is metacognitie in de praktijk.
Vraag: Wat Zou Ik Doen Als Ik Meer Tijd Had?
Snelle beslissingen worden vaak genomen door dezelfde mentale modellen die je altijd gebruikt. Als je meer tijd neemt, kun je soms een creatievere oplossing zien. De druk om snel te beslissenis een van de redenen dat toekomstangst zo vaak voorkomt bij besluitvormers.
Modellen Flexibel Gebruiken
Het doel is niet om al je mentale modellen te elimineren. Het doel is om ze bewust te worden en ze doelgericht in te zetten.
Situatic Bewustzijn
Vraag je bij elke belangrijke beslissing af: welk model gebruik ik nu? Past dit model bij de situatie, of gebruik ik het automatisch? Soms is je snelle, reactieve model prima. Soms heb je een heel ander perspectief nodig.
Het Tegenovergestelde Doen
Een techniek die ik vaak gebruik: als je vastzit, probeer dan het tegenovergestelde van wat je intuïtie zegt. Niet om dat te doen — maar om te zien wat er gebeurt. Als je intuïtie zegt “uitstellen”, is dat een teken dat je misschien te langzaam denkt. Als je intuïtie zegt “nu doen!”, kan dat betekenen dat je te snel gaat.
Tot Slot
Mentale modellen zijn onzichtbare brillen. Ze helpen je om snel te denken, maar ze kunnen je ook blind maken voor andere mogelijkheden. De kunst is om ze te herkennen zonder jezelf te veroordelen — en om bewust te kiezen wanneer je ze gebruikt en wanneer je ze aan de kant zet.
De eerst stap is de eenvoudigste: vraag jezelf vaker waarom je denkt wat je denkt. Dat simpele moment van zelfonderzoek kan alvast een wereld van verschil maken.
De inhoud van deze blog is gebaseerd op onderzoek, praktijkervaring en persoonlijke inzichten. Genoemde auteurs en onderzoeken worden aangehaald als inspiratiebron of illustratie. Alle niet-gemarkeerde inhoud vertegenwoordigt de visie en ervaring van Sertel Ortac.
Dit artikel valt onder: Brein & Veerkracht > Metacognitie
Vond je dit nuttig? Volg me op LinkedIn voor meer inzichten.
Volg op LinkedIn