In mijn werk als coördinator ben ik getuige geweest van momenten waarop mensen letterlijk bevriezen — niet uit angst, maar omdat hun lichaam een signaal gaf dat geen ruimte liet voor nadenken. Wat ik leerde: de polyvagaaltheorie van Stephen Porges verklaart waarom we niet altijd meester zijn over onze eigen reacties. Het lichaam heeft een eigen besturingssysteem, en dat luistert niet altijd naar je verstand.
Dit artikel gaat over: Autonoom Zenuwstelsel
Je autonoom zenuwstelsel regelt alles wat je lichaam doet zonder dat je erover nachdenkt: ademhaling, hartslag, spijsvertering, bloeddruk. Maar het bepaalt ook hoe je je voelt en reageert in sociale situaties. De polyvagaaltheorie onthult dat dit systeem niet alleen automatisch is — het is sociaal ingesteld en reageert op signalen uit je omgeving.
Het Dorsale Vagale Systeem
De nervus vagus is een belangrijke zenuw die van je hersenstam naar je buikorganen loopt. Er zijn twee varianten: de ventrale (sociale) vagus en de dorsale (overleving) vagus. De dorsale vagus is ouder in de evolutie en aktiveert wanneer je lichaam een bedreiging waarneemt die niet te ontsnappen valt. Dit is de phylogenetisch oudste respons: bevriezen, stilvallen, soms zelfs flauwvallen.
In de opvang zag ik dit gebeuren. Bewoners die jaren in onzekerheid hadden geleefd, toonden soms een soort van emotionele afwezigheid die ik eerst niet begreep. Het was hun lichaam dat zei: dit is niet veilig, en er is geen uitweg. Je kunt dat niet wegpraten met een gesprek. Eerst moet het lichaam weer het signaal krijgen dat veiligheid mogelijk is.
Neuroceptie: Het Lichaam Beslist Voordat Jij Denkt
Porges gebruikt de term neuroceptie voor het vermogen van je zenuwstelsel om veiligheid en dreiging te detecteren — los van wat je bewust waarneemt. Dit is geen mentaal proces. Het is puur biologisch. Je lichaam scan onbewust je omgeving en beslist of het veilig is om je heen, en handelt daarop. Dat betekent dat iemand die in een chronisch onveilige situatie heeft geleefd, lichamelijk anders kan reageren dan iemand die nooit zulke ervaringen heeft gehad.
Ik merkte dat in mijn team. Wanneer de sfeer op een locatie gespannen was, merkten sommige collega’s dat op en werden onrustig. Hun lichaam registreerde de signalen voor hun brein dat er iets niet klopte. Andere collega’s leken het niet te merken. Dat was geen kwestie van lef of zwakte. Het was hun autonoom zenuwstelsel dat anders luisterde.
Co-Regulatie: Hoe Je Anderen Helpt Om Weer Veilig Te Voelen
De theorie verklaart ook waarom interventies soms niet werken. Je kunt tegen iemand zeggen dat het veilig is, maar als hun lichaam dat niet gelooft, blijft hun systeem in overlevingsmodus. Veiligheid is geen overtuiging — het is een biologische staat die het lichaam ervaart.
Wat wel werkt is co-regulatie: je eigen rust aanbieden als een extern regulerend systeem voor iemand anders. Dat klinkt simpel, maar het vraagt dat je zelf in je eigen ventrale vagale toestand zit. Een onrustige begeleider kan moeilijk rust brengen bij iemand anders. Daarom is zelfregulatie geen egoïsme — het is een voorwaarde voor goed werk.
In de praktijk betekent dat: ademen, rustig praten, geen haast maken, en vooral: betrouwbaar zijn. Je woorden moeten overeenkomen met je toon, je lichaamstaal, je handelen. Het lichaam let op die consistentie. Wanneer een begeleider zegt dat het goed is terwijl alles anders is, en de non-verbale signalen niet overeenkomen met de woorden, dan voelt de ander dat wel degelijk. Ook al kan diegene niet precies benoemen wat er mis is.
Wat Dit Betekent Voor Duurzaam Werken
Als professional in een veeleisende omgeving is kennis van de polyvagaaltheorie geen luxe. Het helpt je begrijpen waarom sommige dagen zwaarder voelen dan andere, waarom je na een shift met veel spanning lichamelijk uitgeput bent, en waarom rust nemen soms niet werkt als het lichaam nog in overleving staat.
Praktische zaken die helpen: ritme in je dag, regelmatige pauzes waarin je echt stopt met werken, sociale verbinding met collega’s die rust uitstralen, en beweging die je lichaam het signaal geeft dat gevaar niet langer aanwezig is. Geen van deze dingen zijn magical, maar ze raken wel aan de biologische mechanismen die je zenuwstelsel aansturen.
Interne links
Die Stem In Je Lichaam Die Zegt: Dit Voelt Niet Goed
De Superhighway in Je Nek: Wat Je Vaguszenuw Doet Als Je Haar Negeert
Je Drie Interne Bases: Waarom Je Soms Vecht, Vlucht of Dichtklapt
Dit artikel valt onder: Autonoom Zenuwstelsel
Bronnen bij dit artikel:
Porges, S.W., 2011. The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. W.W. Norton.
Porges, S.W., 2009. The Polyvagal Theory: New Insights into Adaptive Reactions of the Autonomic Nervous System. Cleve Clin J Med.
Dana, D., 2018. The Polyvagal Theory in Therapy: Engaging the Rhythm of Regulation. Norton.
De inhoud van deze blog is gebaseerd op onderzoek, praktijkervaring en persoonlijke inzichten. Genoemde auteurs en onderzoeken worden aangehaald als inspiratiebron of illustratie. Alle niet-gemarkeerde inhoud vertegenwoordigt de visie en ervaring van Sertel Ortac.
Vond je dit nuttig? Volg me op LinkedIn voor meer inzichten.
Volg op LinkedIn