Veerkracht is geen pantser: waarom de misvatting over resilience contraproductief is

Dit artikel gaat over: Veerkracht & Hersenen

Ik zat in mijn auto naast een trauma. Letterlijk. Het was drie maanden na een intense werkperiode waarin ik alles had gegeven. En ik was gebroken. Niet metaforisch – ik kon niet meer.functioneren zoals voorheen. Mijn lichaam reageerde, mijn slaap was weg, mijn focus was weg.

Lees ook: meer over dit onderwerp

Gerelateerd: dit artikel zet het in perspectief

In die periode haatte ik het woord veerkracht. Ik dacht: als ik veerkrachtig was, zou dit niet gebeuren. Ik zou sterk blijven, niet breken. Maar later leerde ik dat dit niet is wat veerkracht betekent.

De misvatting

Veerkracht wordt vaak gezien als een karaktereigenschap – iets dat je hebt of niet hebt, iets dat je sterker maakt dan anderen, iets dat betekent dat je niet breekt onder druk. En mensen die veerkrachtig zijn worden soms gezien als bijzonder, als supermenselijk, als people die geen hulp nodig hebben.

Maar dit is een misvatting. En een gevaarlijke.

Veerkracht gaat niet over het nooit breken. Het gaat over het vermogen om te herstellen nadat je bent gebroken. Het gaat over de capaciteit om terug te veren, om op te staan, om door te gaan – niet over het nooit vallen.

Dit is een fundamenteel andere visie. En het heeft consequenties voor hoe we naar onszelf kijken, naar anderen, en naar het concept van resilience in het algemeen.

Wat veerkracht werkelijk is

Neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat veerkracht een proces is, geen eigenschap. Het is een set van processen die plaatsvinden in je brein en lichaam nadat je een stressor hebt ervaren – processen die helpen bij het herstellen, bij het terugkeren naar evenwicht.

Deze processen zijn niet instant – ze kosten tijd. En ze zijn niet altijd succesvol – soms is de schade te groot, of de omstandigheden te moeilijk, of de ondersteuning niet beschikbaar. Maar in het algemeen: veerkracht is trainbaar. Het brein kan leren om beter te herstellen.

Wat dit betekent is dat veerkracht geen vaststaande eigenschap is die je hebt of niet hebt. Het is een capaciteit die je kunt ontwikkelen, versterken, verbeteren. En het is een capaciteit die niet bestaat in isolatie – het wordt beïnvloed door alles van genetica tot omgeving tot sociale verbinding.

Waarom het pantser-denken schaadt

Het idee dat veerkracht betekent dat je nooit breekt is schadelijk om een paar redenen.

Ten eerste maakt het mensen bang om hulp te vragen. Als veerkrachtig zijn betekent dat je sterk blijft, dan is het vragen om hulp een teken van zwakte. En dus vermijden mensen hulp, ook wanneer ze die hard nodig hebben.

Ten tweede maakt het mensen bang voor hun eigen pijn. Als veerkracht betekent dat je niet hoort te breken, dan is breken een falen. En dus vechten mensen tegen hun eigen pijn in plaats van het te verwerken.

Ten derde maakt het de dynamiek tussen mensen schadelijk. Wanneer we van anderen verwachten dat ze veerkrachtig zijn in de zin van onbreekbaar, dan hebben we geen mededogen met hun strijd. En dat kan leiden tot een gebrek aan ondersteuning precies wanneer die het meest nodig is.

In mijn werk heb ik mensen gezien die zichzelf beschadigden omdat ze probeerden om te voldoen aan het beeld van veerkracht. Ze bleven doorgaan terwijl ze op waren, ze vroegen geen hulp, ze verborgen hun pijn. En op den duur werden ze steeds meer beschadigd – niet omdat ze zwak waren, maar omdat ze probeerden om sterk te zijn op een manier die niet haalbaar was.

Het bredere perspectief

Wat als we veerkracht anders zouden denken? Wat als we het zouden zien als een proces in plaats van een eigenschap, als herstel in plaats van onbreekbaarheid, als groei in plaats van weerstand?

Dit verandert alles. Het betekent dat we kunnen praten over gebroken worden als een normaal onderdeel van het leven, niet als een falen. Het betekent dat we hulp kunnen vragen zonder ons zwak te voelen. Het betekent dat we anderen kunnen steunen in hun strijd, niet omdat we verwachten dat ze nooit zullen buigen, maar omdat we weten dat herstel mogelijk is.

En het betekent dat we onze eigen veerkracht kunnen zien als iets dat we kunnen ontwikkelen, niet iets dat we hebben of niet hebben. Het gaat niet om het worden van een pantser – het gaat om het bouwen van een proces van herstel dat sterker wordt over tijd.

Wat werkt

Onderzoek naar veerkracht toont een paar factoren die bewezen helpen bij het ontwikkelen van resilience:

Sociale verbinding. Mensen die goede relaties hebben zijn veerkrachtiger dan mensen die geïsoleerd zijn. Dit is niet toevallig – sociale verbinding geeft steun, betekenis, en een gevoel van erbij horen dat helpt bij het doorstaan van moeilijke tijden.

Betekenisvol werk. Mensen die een gevoel van doel hebben – iets dat groter is dan henzelf – zijn veerkrachtiger. Dit kan werk zijn, maar ook vrijwilligerswerk, familie, of andere bronnen van betekenis.

Zelfzorg. Lichamelijke gezondheid – slaap, voeding, beweging – speelt een grote rol in hoe goed je brein herstelt. Het is niet toevallig dat mensen die goed voor zichzelf zorgen ook veerkrachtiger zijn.

Betekenis geven. Het vermogen om een verhaal te maken bij wat er is gebeurd – niet om het goed te praten, maar om het een plek te geven – helpt bij het verwerken van moeilijke ervaringen.

De les voor leiders

Als leider is het belangrijk dat je dit begrijpt. Niet alleen voor jezelf, maar ook voor je team. Wanneer je verwacht dat mensen veerkrachtig zijn in de zin van onbreekbaar, dan creëer je een cultuur waar niemand zijn kwetsbaarheid kan tonen. En dat is schadelijk voor iedereen.

Wanneer je accepteert dat veerkracht gaat over herstel, niet over onbreekbaarheid, dan verander je de dynamiek. Je maakt het ok om te falen, om pijn te hebben, om hulp te vragen. En dat is waar echte veerkracht ontstaat – niet in de afwezigheid van pijn, maar in het proces van herstel.

Dus de volgende keer dat je merkt dat je tegen jezelf zegt dat je veerkrachtig moet zijn, denk dan hieraan: veerkracht gaat niet over het nooit breken. Het gaat over opstaan nadat je bent gebroken. En dat is iets om te vieren, niet om je voor te schamen.

Dit artikel valt onder: Veerkracht & Hersenen

Tot slot

Besluitvorming is een van de meest fundamentele vaardigheden als leider. En het begint bij het begrijpen van hoe je brein werkt – inclusief de rol van slaap. Door te investeren in je slaap, investeer je in betere beslissingen, in meer veerkracht, in een helderder hoofd. En dat is uiteindelijk wat goed leiderschap vraagt.

Bronnen bij dit artikel:
Masten, A.S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227-238.

De inhoud van deze blog is gebaseerd op onderzoek, praktijkervaring en persoonlijke inzichten. Genoemde auteurs en onderzoeken worden aangehaald als inspiratiebron of illustratie. Alle niet-gemarkeerde inhoud vertegenwoordigt de visie en ervaring van Sertel Ortac.