Tussen werelden: het verdriet van nergens helemaal bij horen

Dit artikel gaat over: Integratie & Samenleving

Ze zat tegenover me, een vrouw van middelbare leeftijd, en ze vertelde over haar leven. Ze was geboren in Turkije, opgegroeid in Nederland, had een gezin gesticht in een derde land, en woonde nu weer in Nederland. En ze keek me aan met een blik die ik maar al te goed herkende.

Lees ook: meer over dit onderwerp

Gerelateerd: dit artikel zet het in perspectief

“Ik voel me nergens thuis,” zei ze. “Niet in het land waar ik vandaan kom, niet in het land waar ik woon, niet in het land waar mijn kinderen zijn opgegroeid. Ik ben altijd ergens tussen.”

Dit gevoel – van nergens helemaal bij horen – is een van de meest onzichtbare aspecten van migratie. En het verdient meer aandacht dan het krijgt.

Wat culturele ontheemding is

Er is een term voor dit fenomeen: culturele ontheemding. Het is het gevoel dat je niet thuishoort in de cultuur waarin je leeft – dat je een buitenstaander bent, hoe lang je er ook woont, hoe goed je de taal ook spreekt.

Dit gevoel kan verschillende vormen aannemen. Voor sommigen is het een constant achtergrondgevoel – een gevoel van anders zijn, van niet-meetellen, van op afstand staan. Voor anderen is het episodisch – het komt op in bepaalde situaties, bij bepaalde ontmoetingen, in bepaalde contexten.

En het is niet afhankelijk van hoe succesvol iemand is in objectieve zin. Je kunt een goed inkomen hebben, een mooi huis, een gezin – en toch dit gevoel hebben. Dit is wat het zo misleidend maakt. Van buitenaf lijkt alles goed te gaan, maar van binnen is er een leegte.

De prijs van nergens bij horen

Culturele ontheemding heeft een prijs. Het is niet alleen een emotioneel gevoel – het heeft effecten die meetbaar zijn.

Mensen die zich niet verbonden voelen met de samenleving zijn vaker eenzaam, vaker depressief, vaker angstig. Dit is niet verwonderlijk – sociale verbinding is een basisbehoefte, en wanneer die niet wordt vervuld, heeft dat gevolgen.

Maar er is ook een social aspect. Wanneer je je een buitenstaander voelt, dan deel je minder snel wat er in je leeft. Je vraagt minder snel om hulp. Je trekt je terug. En dit versterkt het gevoel van onthechting – een vicieuze cirkel.

In mijn werk heb ik mensen ontmoet die Years in Nederland woonden maar nog steeds het gevoel hadden dat ze niet echt deel uitmaakten van de samenleving. En ik heb gezien wat dit met mensen deed – het gewicht van dit gevoel, de manier waarop het hun welzijn beïnvloedde.

De onzichtbaarheid van dit verdriet

Een van de moeilijke dingen aan culturele ontheemding is dat het onzichtbaar is. Je kunt het niet zien aan de buitenkant. Iemand kan er goed uitzien, succesvol zijn, zichzelf onderhouden – en van binnen strijden met dit gevoel.

En het is moeilijk om uit te leggen aan mensen die dit niet ervaren. Hoe leg je uit dat je je niet thuis voelt in je eigen leven? Dat je omgeven bent door mensen maar je toch alleen bent? Dat je niet weet waar je thuishoort?

Dit is waarom dit verdriet vaak niet wordt herkend, niet alleen door de omgeving maar ook door de persoon zelf. Het is gemakkelijker om te denken dat het aan jezelf ligt – dat je niet goed genoeg bent, dat je je aanstelt, dat je dankbaar zou moeten zijn voor wat je hebt. En dit maakt het moeilijker om het onder ogen te zien.

Wat kan helpen

Wat ik heb geleerd in mijn werk is dat er een paar dingen kunnen helpen bij het omgaan met culturele ontheemding.

Erkenning. Het begint ermee dat je dit gevoel erkent – voor uzelf, en eventueel tegenover anderen. Het is echt, het is geldig, het is niet iets om je voor te schamen. Het is een normale reactie op een abnormale situatie – het hebben van voeten in meerdere werelden.

Verbinding zoeken met lotgenoten. Mensen die hetzelfde hebben meegemaakt begrijpen dit gevoel vaak beter dan wie dan ook. Het vinden van een gemeenschap van mensen die vergelijkbare ervaringen hebben – dit kan een bron van verbinding en steun zijn.

Meerdere identiteiten omarmen. In plaats van te proberen om te kiezen tussen culturen, of om er ergens helemaal bij te horen, kan het helpen om te accepteren dat je meerdere identiteiten hebt. Je bent niet alleen één ding – je bent een mix van alles wat je hebt meegemaakt, alle plaatsen waar je hebt gewoond, alle culturen die je hebt meegekregen.

Professionele hulp. Soms is het gevoel zo overheersend dat het nodig is om met iemand te praten die kan helpen. Dit is geen teken van zwakte – het is een teken van moed om hulp te vragen.

Een andere manier van kijken

Wat ik zou willen dat meer mensen begrepen is dat culturele ontheemding geen persoonlijk falen is. Het is een consequence van een wereld waarin mensen bewegen, waarin culturen vermengen, waarin thuiskomen niet meer vanzelfsprekend is.

En wat ik zou willen dat de mensen die dit gevoel herkennen begrijpen is: jullie zijn niet alleen. Er zijn anderen die hetzelfde voelen, die dezelfde strijd strijden, die weten wat het betekent om tussen werelden te leven.

En er is geen oplossing die voor iedereen werkt. Voor de één is het omarmen van de culturele hybriditeit een bevrijding. Voor de ander is het vinden van een gemeenschap de sleutel. Voor weer een ander is het een combinatie van factoren. Het belangrijkste is dat je mag zoeken naar wat voor jou werkt.

De waarde van tussenruimtes

Er is ook een ander perspectief: de waarde van tussenruimtes. Wanneer je nergens helemaal bij hoort, dan kun je ook dingen zien die anderen niet zien. Je kunt de drempels zien, de aannames doorbreken, de blinde vlekken blootleggen.

Dit is geen troost voor het verdriet – niet bedoeld als zodanig. Maar het is wel een herinnering dat de ervaring van tussenwerelden niet alleen maar negatief is. Er is ook een vorm van vrijheid in het niet volledig passen in één hokje. En dit kan, op de juiste momenten, een kracht zijn.

Dus als je je herkent in dit gevoel – als je weet wat het betekent om nergens helemaal bij te horen – weet dan dat dit gevoel real is, dat het mag worden erkend, dat je niet alleen bent. En weet dat er wegen zijn om ermee om te gaan, om het een plekje te geven, om toch verbinding te vinden – ook al is het anders dan je had gehoopt.

Dit artikel valt onder: Integratie & Samenleving

Tot slot

Besluitvorming is een van de meest fundamentele vaardigheden als leider. En het begint bij het begrijpen van hoe je brein werkt – inclusief de rol van slaap. Door te investeren in je slaap, investeer je in betere beslissingen, in meer veerkracht, in een helderder hoofd. En dat is uiteindelijk wat goed leiderschap vraagt.

Bronnen bij dit artikel:
Dit artikel is gebaseerd op praktijkervaring en persoonlijke inzichten van Sertel Ortac, coördinator hulpverlening opvanglocaties regio Zeeland-West-Brabant.

De inhoud van deze blog is gebaseerd op onderzoek, praktijkervaring en persoonlijke inzichten. Genoemde auteurs en onderzoeken worden aangehaald als inspiratiebron of illustratie. Alle niet-gemarkeerde inhoud vertegenwoordigt de visie en ervaring van Sertel Ortac.