Taalbarrières Doorbreken: Communiceren Met Beperkte Nederlands Kennis

Er was een gesprek dat ik voerde met een bewoner die amper Nederlands sprak, een gesprek waarin ik aanvankelijk dacht dat we elkaar niet zouden begrijpen, dat de kloof te groot was, dat goede communicatie onmogelijk was. En wat me opviel was dat ik aanvankelijk alleen maar keek naar wat we niet hadden, naar de woorden die ontbraken, naar de grammatica die niet klopte, naar alle dingen die er niet waren. En op een gegeven moment verschoof mijn aandacht naar wat er wel was, naar de gebaren die we deelden, naar de ogen die me aankeken, naar het gevoel dat er aan de andere kant iemand was die net als ik probeerde om te begrijpen en begrepen te worden. En in die verschuiving lag de sleutel: communicatie is meer dan taal alleen, en wie dat eenmaal begrijpt, die kan verbinden waar anderen denken dat het onmogelijk is.

Taal is het meest voor de hand liggende instrument van communicatie, maar het is niet het enige, en het is niet altijd het belangrijkste. In contactsituaties waarbij de taal niet wordt gedeeld, kan de afwezigheid van gedeelde woorden een belemmering zijn, maar het hoeft geen einde te betekenen. En dit is een les die velen in de opvang moeten leren, die ik zelf ook heb moeten leren: dat de kracht van communicatie niet ligt in de perfectie van de woorden maar in de bereidheid om te begrijpen en begrepen te worden, in het geduld om door de obstakels heen te kijken naar wat er werkelijk aan de hand is.

Dit artikel gaat over:

• Waarom taalbarrieres meer zijn dan alleen woorden die ontbreken
• Hoe jenon-verbale communicatie kunt inzetten als aanvulling
• Wat de valkuilen zijn van aannames over taalniveau
• Hoe je geduld en eenvoud kunt gebruiken om door te breken

Taalbarrières Zijn Meer Dan Ontbrekende Woorden

Een taalbarrière is niet alleen maar een kwestie van woordenschat, het is een kwestie van cultuur, van referentiekaders, van de manier waarop je gewend bent om informatie te organiseren en te presenteren. Iemand die een andere moedertaal heeft deelt niet alleen andere woorden maar ook andere manieren van denken, andere aannames over wat relevant is en wat niet, andere gewoontes in hoe je een gesprek voert. En hierdoor kan zelfs iemand die redelijk Nederlands spreekt toch moeite hebben om in een bepaalde context te communiceren, omdat het niet alleen om de woorden gaat maar ook om de context waarin de woorden worden gebruikt.

Er is ook het probleem van stress en hoe taal daaronder leidt. Wanneer iemand moe is, bang is, in een onbekende situatie verkeert, dan wordt het moeilijker om de taal te gebruiken die hij wel kent, ook al zou hij dat onder normale omstandigheden wel kunnen. En in de opvang hebben de mensen waarmee we werken vaak precies die omstandigheden: ze zijn moe, ze zijn bang, ze zijn in een totaal vreemde omgeving, ze worden geconfronteerd met een wereld die andere regels hanteert dan ze gewend zijn. En hierdoor kan hun vermogen om zich uit te drukken een stuk beperkter zijn dan je op basis van hun formele taalniveau zou verwachten.

En er is het probleem van schaamte, van het gevoel dat je niet goed genoeg bent, dat je tekortschiet, dat je wordt beoordeeld. Veel mensen met een beperkte kennis van het Nederlands zijn zich hier scherp van bewust, ze voelen zich kwetsbaar in communicatiesituaties, ze zijn bang om fouten te maken, om uitgelachen te worden, om niet serieus genomen te worden. En deze schaamte kan ertoe leiden dat ze zich terugtrekken, dat ze minder zeggen dan ze zouden kunnen, dat ze dingen niet vragen die ze zouden moeten vragen. En hierdoor wordt de taalbarrière groter dan hij hoeft te zijn, wordt de kloof tussen jou en de ander dieper dan nodig.

Non-Verbale Communicatie Inzetten

Non-verbale communicatie kan een krachtig hulpmiddel zijn wanneer woorden tekortschieten. Gebaren, gezichtsuitdrukkingen, lichaamshouding, de manier waarop je spreekt, de intonatie die je gebruikt: al deze dingen dragen bij aan de boodschap die je overbrengt, soms meer dan de woorden die je spreekt. En wie leert om dit instrument bewust in te zetten, wie zijn non-verbale communicatie afstemt op wat hij wil zeggen, die kan een deel van de kloof dichten die de taalbarrière creëert. En dit betekent niet dat je moet Gebaren als een Italiaan, het betekent dat je bewust moet zijn van wat je lichaam zegt en dat je dat kunt gebruiken om te verduidelijken wat je woorden niet overbrengen.

Sommige gebaren zijn vrij universeel, ze worden begrepen in vrijwel elke cultuur: knikken voor ja, schudden voor nee, wijzen naar dingen om ze te identificeren, handen gebruiken om grootte of afstand aan te geven. Maar er zijn ook gebaren die cultureel specifiek zijn, die in de ene cultuur wat betekenen en in de andere wat anders. En hier is voorzichtigheid geboden: wat je denkt dat een gebaar betekent is misschien niet wat het betekent voor de ander. En het is belangrijk om dit te checken, om te vragen of het klopt, om niet te denken dat non-verbale communicatie altijd eenduidig is.

Wat ook helpt is het gebruiken van visuele hulpmiddelen, dingen die je kunt laten zien in plaats van uitleggen. Een plattegrond, een agenda, een foto, een tekening: al deze dingen kunnen helpen om informatie over te brengen die anders moeilijk over te brengen zou zijn. En wie hiermee werkt, wie een repertoire heeft van visuele hulpmiddelen die hij kan inzetten wanneer dat nodig is, die heeft een voordeel in contactsituaties met mensen die de taal niet goed beheersen. En dit is des te belangrijker in een omgeving als de opvang, waar de mensen waarmee je werkt vaak een beperkte kennis hebben van het Nederlands en de nadruk op het snel overbrengen van belangrijke informatie des te groter is.

De Valkuilen Van Aannames Over Taalniveau

Een van de meest voorkomende valkuilen is het maken van aannames over wat iemand kan begrijpen op basis van hoe iemand zich uitdrukt. Als iemand moeite heeft om zich in het Nederlands te uiten, dan is het verleidelijk om te denken dat hij ook moeite heeft om het te begrijpen. Maar dit is lang niet altijd waar: iemand kan zich moeilijk uiten in het Nederlands maar wel degelijk in staat zijn om geschreven of gesproken Nederlands redelijk goed te begrijpen. En door deze aannames te maken, door te denken dat iemand die slecht praat ook slecht begrijpt, behandel je iemand alsof hij minder begrijpt dan hij doet, en dat is niet eerlijk en niet effectief.

Een andere valkuil is het gebruiken van vereenvoudigd Nederlands, taal die zo simpel is dat het kinderachtig wordt, die geen rekening houdt met de intelligentie en de leeftijd van de ander. Wanneer je met iemand spreekt die de taal niet goed beheerst, is het verleidelijk om te denken dat je zijn niveau moet verlagen alsof je met een kind spreekt. Maar volwassenen die een tweede taal leren zijn geen kinderen, ze hebben complexe ideeën en gevoelens en referenties, en door de taal te vereenvoudigen tot cartoon-niveau neem je niet alleen hun intelligentie niet serieus maar verlies je ook veel van wat je eigenlijk wilt zeggen.

En er is de valkuil van het vermijden van moeilijke onderwerpen, het achterhouden van informatie omdat je denkt dat het te ingewikkeld is om uit te leggen. Vaak gebeurt dit met de beste bedoelingen, met de wens om iemand niet te overweldigen, om het simpel te houden. Maar wat je hiermee doet is de ander een deel van de informatie onthouden die hij zou kunnen gebruiken om beslissingen te nemen over zijn eigen leven. En dit is een subtiele vorm van niet serieus nemen, die evenwel reeel is, die ertoe leidt dat de ander minder regie heeft over zijn eigen situatie dan hij zou kunnen hebben. En het is belangrijk om dit te herkennen, om jezelf af te vragen of je informatie achterhoudt omdat het echt niet te begrijpen is of omdat je het makkelijker vindt om het niet te zeggen.

Geduld En Eenvoud Om Door Te Breken

Geduld is misschien wel de belangrijkste eigenschap die je nodig hebt wanneer je communiceert over een taalbarrière heen. En dit geduld moet je opbrengen niet alleen voor de ander maar ook voor jezelf, voor het feit dat je niet altijd de woorden zult hebben die je nodig hebt, dat je soms dingen zult moeten herhalen, omslachtiger te werk zult moeten gaan, creatieve oplossingen zult moeten verzinnen. En dit is geen falen van je communicatievaardigheid, het is gewoon de realiteit van communiceren over een kloof heen, en het vergt een ander type vaardigheid dan communiceren met iemand die dezelfde taal deelt.

Eenvoud helpt, maar echte eenvoud, niet valse eenvoud. Echte eenvoud betekent korte zinnen, eenvoudige grammaticale structuren, één idee per keer. Het betekent niet infantiliseren, niet gebrekkig praten, niet de intelligentie van de ander beledigen. Echte eenvoud betekent helderheid, betekent dat je de kern van wat je wilt zeggen zo helder mogelijk brengt, dat je niet verdoezelt wat ingewikkeld is maar het begrijpelijk maakt voor iemand die de culturele context niet deelt. En dit is een vaardigheid die kan worden getraind, die beter wordt naarmate je meer oefent, die op den duur tweede natuur wordt.

En wat ook helpt is het checken of je begrepen bent, het niet als vanzelfsprekend nemen dat de boodschap is overgekomen. Vraag om terugkoppeling, vraag of de ander begrijpt wat je bedoelt, vraag of er vragen zijn. En hierdoor geef je de ander de gelegenheid om te zeggen dat iets niet duidelijk was, om om verduidelijking te vragen zonder het gevoel te hebben dat hij je lastig valt. En wie dit consequent doet, wie dit een vast onderdeel maakt van zijn communicatie met mensen die de taal niet goed spreken, die bouwt een brug die sterker is dan wie had gedacht dat er een brug kon zijn. En op die brug, die staat de verbinding die het mogelijk maakt om contact te hebben ondanks alles wat er niet is.

Tot slot

Taalbarrières zijn reeel, ze zijn een obstakel in de communicatie, ze maken dingen moeilijker dan ze zouden kunnen zijn. Maar ze zijn niet onoverkomelijk, ze zijn niet het einde van de communicatie, ze zijn slechts een obstacle dat kan worden genomen met de juiste houding, met geduld, met creativiteit, met de bereidheid om te Verbinden ondanks alles wat er niet is. En wie dit eenmaal heeft geleerd, wie heeft ontdekt dat er altijd een manier is om contact te maken, die heeft iets begrepen dat fundamenteler is dan taal alleen. Communicatie tenslotte gaat niet om woorden, het gaat om verbinding, om het leggen van een brug tussen twee werelden, om het vinden van wat we delen in plaats van wat ons scheidt. En taal is daarbij slechts een instrument, een belangrijk instrument maar niet het enige, niet het ultieme. En wie dit begrijpt, wie leert om dat instrument flexibel te gebruiken, die kan communiceren met iedereen, taalbarrière of niet.

Wil je meer lezen over communicatie en integratie? Hier zijn andere blogs die aansluiten:

• Luisteren Is Meer Dan Horen: De Vergeten Fundament Van Communicatie — over luisteren
• Communicatie Is Niet Wat Je Zegt Maar Wat Er Overkomt — over communicatie
• Integratie Begint Thuis: Waarom Taal De Eerste Barrière Is — over integratie
• Bewonersreis Begeleiden: Wat Er Komt Kijken Bij Transitiemomenten — over transitie
• Moeilijke Gesprekken: Hoe Je Ze Voert Zonder Alles Te Breken — over gespreksvoering