Dit artikel gaat over: Metacognitie
Als je wilt begrijpen hoe je brein werkt bij beslissingen, leer dan meer over Brein & Veerkracht.
Ik zit in de auto. Telefoon gaat. Collega aan de lijn: “We hebben een probleem, we moeten nu beslissen.” Ik heb tien minuten rijdtijd. Geen informatie achter de hand. Geen team om mee te overleggen. Wat doe je?
De meeste mensen pakken hun telefoon, googelen wat, bedenken iets en hopen op het beste. Maar ik heb geleerd om eerst de vraag te stellen: wat weet ik eigenlijk dat ik denk te weten?
In mijn werk als coördinator van opvanglocaties komt dit keer op keer voor. Mensen bellen me met crisissituaties, bestuurders vragen om beslissingen onder tijdsdruk, en ik moet vaak een keuze maken waarvan de consequenties niet direct duidelijk zijn. En wat me door de jaren heen heeft geholpen? Vragen stellen aan mezelf. Vragen die me dwingen om na te denken over hoe ik denk.
Waarom denkvragen werken
Metacognitie gaat over denken over je eigen denken. Maar de praktische toepassing is vaak simpeler dan het klinkt. Het begint ermee dat je jezelf afvraagt: wat is de vraag achter mijn vraag?
Als iemand me belt met “we hebben een probleem”, dan is de eerste reactie vaak om te zoeken naar oplossingen. Maar de metacognitieve vraag is: wat weet ik eigenlijk over de situatie? En belangrijker: wat weet ik niet?
Die tweede vraag is krachtiger dan hij klinkt. Want vaak ligt de valkuil niet in wat we niet weten, maar in wat we denken te weten maar niet klopt.
De check-vragen die ik gebruik
In mijn werk gebruik ik een vast ritueel als ik voor een beslissing sta die impact heeft op anderen:
- Wat is mijn eerste antwoord op dit probleem? En: waarom denk ik dat het juist is?
- Waar baseer ik die aanname op? Feit of gevoel?
- Wat zou er gebeuren als ik het mis heb? Hoe erg is dat?
- Wie heeft er nog meer belang bij deze beslissing? En wat is hun perspectief?
- Wat zou ik over een week anders doen als ik nu besluit?
De laatste vraag is misschien wel de belangrijkste. Hij dwingt me om afstand te nemen van het moment en na te denken over de lange termijn. Want veel beslissingen die logisch lijken in het moment, zijn achteraf bekeken toch niet de beste keuze geweest.
Het gevaar van snelle interpretatie
Onze hersenen zijn vertalers. Ze nemen informatie waar en zetten het om in betekenis. Maar dat proces is foutgevoelig. Wat we waarnemen is zelden precies wat er gebeurt.
In gesprekken merk ik dit vaak. Iemand zegt iets, en ik maak meteen een interpretatie. Die interpretatie voelt klopt. Maar vaak is het maar een fractie van wat er werkelijk speelt. En als ik die interpretatie gebruik als basis voor mijn beslissing, dan kan ik helemaal mis zitten.
Wat ik heb geleerd: vraag altijd door. Niet om lastig te zijn, maar om zeker te weten dat je antwoord past bij de werkelijke vraag.
De ruimte tussen vraag en antwoord
Er is een moment tussen het stellen van een vraag en het krijgen van een antwoord. In die ruimte gebeurt er iets waardevols. Je brein krijgt de kans om informatie te ordenen, verbanden te leggen, en tot een genuanceerder beeld te komen.
In de hectiek van alledag is die ruimte vaak afwezig. We moeten snel beslissen, dus we slaan stappen over. En vaak werkt dat prima. Maar bij ingewikkelde kwesties — de beslissingen die echt toe doen — is die ruimte cruciaal.
Wat ik merk aan mezelf
In mijn werk met vluchtelingenopvang kom ik regelmatig situaties tegen waarin snelle beslissingen nodig zijn, maar waarin de nuances bepalend zijn voor de uitkomst. Een voorbeeld: een bewoner die aangeeft dat hij wil verhuizen. De eerste interpretatie is dat hij ontevreden is. Maar als ik doorvraag, dan blijkt de werkelijke reden een heel andere: hij heeft probleemen met een medebewoner, niet met de locatie zelf. Als ik had gehandeld op basis van mijn eerste interpretatie, dan had ik hem verhuisd naar een andere locatie waar diezelfde medebewoner ook zat. De vraag die ik mezelf had moeten stellen: wat is de werkelijke reden achter deze wens?
Die vraag had me geholpen om een betere beslissing te maken. En dat is uiteindelijk wat denkvragen doen: ze helpen je om voorbij je eerste interpretatie te kijken.
Wil je dieper ingaan op metacognitie? Deze blogs helpen je verder:
Praktische toepassing
Hoe gebruik je denkvragen in de praktijk? Ik heb een aanpak die voor mij werkt:
1. De pauze
Als je merkt dat je snel wilt reageren op een situatie, neem dan een pauze. Zelfs dertig seconden kan al verschil maken. Je hoeft niet te stoppen met wat je doet, maar je kunt wel even stoppen met denken in de oude gewoonte.
2. De vraag
Stel jezelf de vraag: wat weet ik niet? Of: wat zou een collega die dit probleem van een afstandje bekijkt, anders zien dan ik?
3. De check
Voordat je handelt, check: is mijn aanname correct? Dit hoeft geen uitgebreid onderzoek te zijn. Vaak is een simpel “klopt dit beeld dat ik heb?” al voldoende.
4. De actie
Dan handel je. Niet eindeloos nadenken, maar weloverwogen kiezen. De metacognitieve vragen helpen je om scherper te zien, niet om eindeloos te twijfelen.
Hoe dit helpt bij moeilijke beslissingen
De beslissingen die echt toe doen zijn vaak de lastige. Ze hebben consequenties die je niet kunt overzien. Er zijn belangen die tegen elkaar in gaan. En er is onzekerheid over wat de juiste keuze is.
In die situaties is het verleidelijk om te kiezen voor de optie die het meest voor de hand ligt. Maar vaak is dat niet de beste keuze. De metacognitieve vragen helpen je om verder te kijken dan het eerste antwoord.
Wat ik zelf merk is dat de belangrijkste beslissingen die ik heb genomen in mijn loopbaan, kwamen in niet-haastige momenten. Momenten waarop ik de tijd nam om na te denken over hoe ik dacht. Die momenten waren schaars, maar ze waren bepalend.
Klaar om te oefenen met denkvragen? Neem contact op voor begeleiding op maat.
Tot slot
Denkvragen zijn geen magische oplossing. Ze maken beslissingen niet makkelijker of minder complex. Maar ze helpen wel om helderder te zien. En op het moment dat je voor een moeilijke keuze staat, kan dat het verschil maken tussen een beslissing waar je achter staat en eentje waar je achteraf spijt van krijgt.
De volgende keer dat je voor een beslissing staat die er toe doet, vraag jezelf dan af: wat weet ik eigenlijk? En wat niet?
Bronnen bij dit artikel:
Minsky, M. (1986). The Society of Mind. Simon & Schuster.
Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist.
De inhoud van deze blog is gebaseerd op onderzoek, praktijkervaring en persoonlijke inzichten. Genoemde auteurs en onderzoeken worden aangehaald als inspiratiebron of illustratie. Alle niet-gemarkeerde inhoud vertegenwoordigt de visie en ervaring van Sertel Ortac.
Dit artikel valt onder: Metacognitie
Vond je dit nuttig? Volg me op LinkedIn voor meer inzichten.
Volg op LinkedIn